Magazin Etnoumlje / Rubrika: Bez paradajza, molim!

Sabor u gradu belmuža, rumenke i gajdi

Manifestacija Sabor gajdaša balkanskih zemalja je održana 3. avgusta 2023. godine, 16. put u Svrljigu, gradu belmuža, rumenke i neprevaziđenih svrljiških gajdi. Sabor je organizovao Centar za turizam, kulturu i sport Svrljig, a ovoga puta je učestvovalo šesnaest gajdaša, kako iz Srbije, tako i iz Bugarske, Severne Makedonije i Grčke.

19/09/2023.

Autor: Anastasija Živković

Početak 16. Sabora gajdaša, Svrljig, 2023 (foto: Anastasija Živković)

Gajde su tradicionalni duvački instrument, karakterističan za različite krajeve Srbije, kao i druge evropske zemlje. Na prostoru Srbije postoje dvoglasne i troglasne gajde, od čega zavise i njihovi delovi. Nekada su na njima muzicirali pastiri, ili su služile kao pratnja tradicionalnim plesovima, а postoje podaci i o njihovoj upotrebi u okviru rituala. Istočna Srbija, a posebno svrljiški kraj, je u prošlosti bila stecište mnogobrojnih gajdaša koji su muzicirali na dvoglasnim i troglasnim, tzv. svrljiškim gajdama, te je Svrljig pravo mesto za okupljanje gajdaša.

PO ZAVRŠETKU MIHOLJSKIH SUSRETA

Šesnaestom Saboru balkanskih zemalja je prethodila manifestacija Miholjski susreti na kojoj su posetioci imali prilike da uče o pripremi belmuža, tradicionalnog pastirskog jela iz svrljiškog kraja, dok su se predstavnici sela okoline Svrljiga nadmetali u igranju šaha i u opremanju svojih štandova.

Po završetku takmičarskog dela manifestacije Miholjski susreti, gajdaši su, tradicionalno, zajedničkim defileom glavnim ulicama Svrljiga uz svirku na svojim instrumentima pozvali sve prisutne na Sabor, i podsetili na ovaj nekada široko zastupljeni instrument.

NADMETANJE GAJDAŠA BALKANA

Gajdaš Filip Bogdanović iz Lebana, Sabor gajdaša balkanskih zemalja, Svrljig, 2023 (foto: Anastasija Živković)

Sabor gajdaša balkanskih zemalja je otvorio nastup čuvenog gajdaša iz Gadžinog Hana kod Niša, Slobodana Dimitrijevića Galeta, dok su se među gajdašima iz jugoistočne Srbije našli i Jordan Vasiljević iz Knjaževca, Filip Bogdanović iz Lebana, Nikola Stanisavljević iz Trgovišta, kao i Aleksandar Vasov i Georgi Andrejev iz Dimitrovgrada.

Porodičnu tradiciju sviranja na ovom instrumentu koju su učili od čuvenog svrljiškog gajdaša, Nenada Jovanovića, nastavili su njegovi unuci Jovan i Aleksandar Jovanović koji su se, takođe, takmičili.

Članak „Gde caruje rumenka” o narodnom umetniku Nenadu Jovanoviću – Deda Nedi

Na Saboru su se predstavili i Tihomir Đurin iz Zrenjanina, Stanislava Đorđević iz Odžaka, Aleksa Radonjić iz Beograda i Edi Tajm iz Sremske Mitrovice, dok su se među gajdašima iz Bugarske našli Kalina Nikolova i Martin Ljamov. Iz Severne Makedonije se publici po drugi put predstavio Aleksandar Arbadžijev, a pored njega jedini takmičar iz Grčke bio je Vangelis Bandis.

S obzirom na odziv takmičara iz različitih krajeva Srbije, kao i van nje, slušaoci su imali prilike da čuju zvuk različitih tipova gajdi. Pored dvoglasnih južnomoravskih, čule su se troglasne svrljiške i banatske gajde, kao i specifičan zvuk bugarskih i grčkih gajdi.

Tročlani žiri, koji su sačinjavali etnomuzikolzi dr Mirjana Zakić i Svetlana Azanjac, kao i jedan od osnivača Sabora, Milen Gojković, birali su najbolja izvođenja odabrane pesme i kola (melodije tradicionalnog plesa) na gajdama, a nagrade su se dodeljivale i za najkompletniji nastup u kategoriji dvoglasnih i kategoriji troglasnih gajdi.

Gajdaš Aleksandar Vasov iz Dimitrovgrada, Sabor gajdaša balkanskih zemalja, Svrljig, 2023 (foto: Anastasija Živković)

Nagradu za najbolje odsviranu pesmu dobio je Aleksandar Vasov iz Dimitrovgrada, a za najbolje odsvirano kolo – Aleksandar Arbadžijev iz Severne Makedonije. Priznanje za najkompletniji nastup u kategoriji dvoglasnih gajdi dobio je Martin Ljamov iz Bugarske, dok je u kategoriji troglasnih gajdi ovo priznanje pripalo Ediju Tajmu iz Sremske Mitrovice.

U revijalnom delu programa publici su se predstavili članovi KUD „Svrljig”, Udruženja „Veseli Banaćani” iz Zrenjanina, kao i vokalno-instrumentalni sastavi Aleksandra Arbadžijeva iz Severne Makedonije, i Vangelisa Bandisa iz Grčke.

BORBA TRAJE

Sabor gajdaša balkanskih zemalja, Svrljig, 2023 (foto: Anastasija Živković)

Praksa sviranja na gajdama je 2012. godine upisana na Nacionalnu listu nematerijalnog kulturnog nasleđa Republike Srbije inicijativom Muzikološkog instituta Srpske akademije nauka i umetnosti. Iako su gajde u drugim zemljama, poput Bugarske, doživele transformaciju u vidu fabričke proizvodnje koja podrazumeva i promenu ergoloških karakteristika instrumenta, gajde na području Srbije su zadržale svoj izvorni oblik i tehniku sviranja, te ih upravo to posebno izdvaja.

Sabor gajdaša balkanskih zemalja je, pored Etno kampa u Sivcu, jedino dešavanje posvećeno isključivo ovom instrumentu, i jedina je manifestacija takmičarskog karaktera u našoj zemlji koja okuplja gajdaše, kao i stručnjake u ovoj oblasti sa ciljem očuvanja gajdaške tradicije.

Iako je broj gajdaša na prostoru Srbije manji nego ikada, lepo je bilo videti nekoliko mladih izvođača rame uz rame sa starim sviračima, od kojih su nasledili ovo umeće. Njihovo ponovno vraćanje Saboru daje nadu da će praksa sviranja, kao i znanje o ovom tradicionalnom instrumentu opstati.

. . .